ŻELAZO, CO KAŻDY RODZIC
WIEDZIEĆ POWINIEN
Rozszerzanie diety niemowląt karmionych piersią
Wszystkie poniższe wskazówki są jedynie ogólnymi zaleceniami i nie zastępują porady lekarskiej.
1. ŻELAZO A ROZSZERZANIE DIETY
Cały medyczny świat alarmuje:
NAJPOWSZECHNIEJ WYSTĘPUJĄCYM NIEDOBOREM ŻYWIENIOWYM U DZIECI JEST NIEDOBÓR ŻELAZA [1].
Jest to sytuacja bardzo niebezpieczna, często jest drogą do niedokrwistości, a ta może upośledzać rozwój ruchowy i intelektualny u dziecka, a zaburzenia te mogą być nieodwracalne [1, 2]
ZAPOTRZEBOWANIE NA ŻELAZO
W II połowie pierwszego roku życia zapotrzebowanie na żelazo gwałtownie rośnie, a zapasy z życia płodowego są na wyczerpaniu.
Polskie normy podają, że w drugiej połowie życia zapotrzebowanie na żelazo wynosi ok. 1 mg/kg/d (czyli im niemowlę cięższe, tym potrzeby są większe)[6].
Dla porównania, 8-9 kilogramowe niemowlę potrzebuje niemal tyle żelaza, ile dorosły mężczyzna!
Stąd od 26 tygodnia życia w diecie niemowlęcia muszą znaleźć się produkty bogate w żelazo. Przede wszystkim mięso, ponieważ to ono jest najobfitszym i niemal jedynym źródłem łatwo przyswajalnej formy tego pierwiastka (tzw. hemowej).
CZY WIESZ, ŻE
W przypadku niemowląt, które po 6 m.ż. nie mają odpowiednio rozszerzanej diety, szacuje się, że ryzyko niedoboru żelaza już w 9-12 m.ż. wynosi aż 20%!
Dzieje się tak, mimo aktywnego karmienia piersią [6].
KONSEKWENCJE NIEDOBORU ŻELAZA
Niedobór żelaza jest drogą do niedokrwistości, a ta m.in. może spowodować:
- Upośledzenie rozwoju mózgu, a co za tym idzie w przyszłości obniżoną zdolność uczenia się, słabą umiejętność koncentracji, gorszy rozwój funkcji poznawczych dzieci (zmiany często dają o sobie znać w wieku szkolnym),
- Zaburzenia w zachowaniu,
- Obniżenie odporności (podatność na zakażenia, infekcje) [7].
CO ROBIĆ, KIEDY MIJA TYDZIEŃ, DWA, A MIĘSO ZAWSZE ZOSTAJE NA TALERZU?
Jakie danie przygotować? Coś niebanalnego, a prostego w przygotowaniu?
Naszą propozycją jest mięso w osłonie owocowej, lub połączone z kaszą i podane do rączki.
Informacje o tym, jakie mięso jest najwartościowsze, ile powinno znaleźć się go w menu niemowlęcia znajdziesz Rodzicu tutaj
2. CZY TO MOŻLIWE, ŻE MOJE DZIECKO MA NIEDOBORY?
SPRAWDŹ CZY PONIŻSZE SYTUACJE DOTYCZĄ TWOJEGO DZIECKA
NIETYPOWY PRZEBIEG CIĄŻY I/LUB PORÓD
Noworodek w czasie życia płodowego najefektywniej gromadzi żelazo w ostatnim, czyli trzecim trymestrze ciąży.
Jeśli więc:
- w III trymestrze ciąży, Mama miała niedokrwistość (anemię) lub niedobór żelaza, to mogło się wydarzyć, że dziecko nie miało czym zapełnić własnych magazynów;
- noworodek miał zbyt szybko przeciętą pępowinę, co spowodowało, że 30-40% krwi, ale też komórek macierzystych czekających w pępowinie, aby przepłynąć do dziecka zostało uwięzionych poza organizmem dziecka;
- dziecko urodziło się przedwcześnie, to prawdopodobnie nie zdążyło pobrać odpowiednich ilości tego pierwiastka;
- problem może też dotyczyć dzieci, które wszystkim musiały się dzielić już od samego poczęcia (bliźniaki, trojaczki);
NIEWŁAŚCIWE ROZSZERZANIE DIETY
Problem prawdopodobnie pojawi się jeżeli:
- rozszerzenie diety o produkty będące źródłem żelaza hemowego nastąpiło zbyt późno, niemowlę zbyt długo karmione było tylko mlekiem, lub
- codzienne pokarmy nie zawierają odpowiedniej ilości mięsa, bądź też oparte są na ubogich w żelazo gatunkach mięs (kurczak, indyk).
KONSEKWENCJA NIEKTÓRYCH SCHORZEŃ
Problem dotyczy m.in:
- noworodków z nasiloną lub przedłużającą się żółtaczką,
- dzieci po operacjach z utratą krwi,
- niemowląt, u których często występują biegunki,
- dzieci, które cierpią na alergię,
- niemowląt, u których podano gluten, a dopiero w późniejszym czasie rozpoznano celiakię,
- niemowląt, które chorują, i mają wyjątkowo często pobieraną krew,
- innych sytuacji, w których lekarz może podejrzewać niedokrwistość na podstawie tzw. późnych reakcji organizmu dziecka, jak bladość skóry, ospałość, wyraźna niechęć do spożywania wszystkich pokarmów, zarówno mleka, jak i innych produktów uzupełniających.
Jeśli Twoje dziecko nie znajduje się w grupie ryzyka
A co za tym idzie, nie widać u niego tzw. późnych objawów NŻ, to niemal na 100% jest wszystko w porządku. Mimo to, wielu autorów publikacji wskazuje na celowość wykonania badań przesiewowych w pobliżu ukończonego 1 r.ż. dziecka.
PAMIĘTAJ RODZICU!
Jeśli cokolwiek Cię niepokoi, zgłoś to lekarzowi.
To on zna najlepiej sytuację Twojego niemowlęcia. To on, lekarz-pediatra dbający o zdrowie Twojego dziecka udzieli Ci najlepszej informacji i zleci potrzebne badania.
3. INTERPRETACJA WYNIKÓW BADAŃ
Wielokrotnie zadajecie mi Państwo pytanie, czy wyniki badań, które odebraliście z laboratorium świadczą o właściwym wysyceniu organizmu dziecka żelazem, czy wskazują na braki tego ważnego pierwiastka.
Za każdym razem podejmując się diagnostyki zastrzegam, że nie jestem lekarzem, nie jestem hematologiem, stąd moja ocena może być tylko dodatkiem do opinii wydanej przez lekarza. Poza tym, wyniki badań oceniam tylko pod względem ryzyka niedokrwistości (anemii) mikrocytarnej, czyli tej związanej z niedoborem żelaza.
JAK ZABRAĆ SIĘ DO OCENY WYNIKÓW
Przede wszystkim NIE zwracaj Rodzicu uwagi na zakresy referencyjne. Wiele laboratoriów pozwala sobie na tak ogromną ignorancję i brak szacunku dla klienta, że zamieszczają normy niedostosowane do wieku pacjenta. NIE przejmuj się tez wynikiem samego żelaza. Ten parametr nie ma znaczenia w diagnostyce z racji na jego ogromną dobową zmienność.
Wyszukaj na wydruku wartości następujących parametrów:
a) Hemoglobina (Hb)
b) Objętość erytr. (MCV)
c) Ferrytyna (przy prawidłowym CRP)
i porównaj je z normami zamieszczonymi w Tabeli III [12].
Uwaga! To jest bardzo ważne:
Wysoki poziom ferrytyny jest oznaką NIE TYLKO prawidłowego wysycenia organizmu żelazem. Stan zapalny, infekcja również podnosi jej poziom. Dlatego badanie poziomu tego białka musi zawsze iść w parze z oznaczeniem CRP. Tylko w przypadku prawidłowego zakresu CRP wynik stężenia ferrytyny jest wiarygodny.
CO ZNACZY JEŚLI:
➡️ Hemoglobina, MCV i ferrytyna przy prawidłowym CRP są w normie
Jeżeli wyniki tych parametrów mieszczą się w normach, znaczy to, że żelazo jest na odpowiednim poziomie, magazyny w postaci ferrytyny są pełne, więc możesz Rodzicu spokojnie czekać na umówioną z lekarzem wizytę (nie rezygnuj z niej, pamiętaj, że interpretujemy tyko wysycenie organizmu żelazem, a wyniki morfologii potrafią mówić o wiele więcej!).
➡️ Hemoglobina, MCV są w normie, ale ferrytyna jest zbyt niska.
W przypadku ww. zestawienia wyników możesz mieć pewność, że na TERAZ organizm Twojego dziecka jest wspaniale wysycony żelazem, i nie ponosi żadnych konsekwencji pierwszych oznak braku tego pierwiastka w magazynach. Musisz jednak wiedzieć, że niższy niż prawidłowy poziom ferrytyny oznacza pierwsze niedobory żelaza (NŻ). Taki wynik informuje Cię, że ZAPASY tego pierwiastka są na wyczerpaniu.
To nie jest chwila na zamartwianie się. Ale to wspaniały czas na szybką reakcję Rodzica i zadbanie o dietę, która wpłynie na uzupełnienie niedoborów. Reakcja jest ważna, ponieważ nie wolno doprowadzić, żeby niedobór żelaza (NŻ) przekształciło się w Niedokrwistość z niedoboru żelaza (NNŻ). Zadbaj więc, żeby menu opracował dietetyk i staraj się bardzo restrykcyjnie stosować do jego zaleceń. Z przyjemnością podejmiemy się takiego zadania (koszt to 180zł). Po miesiącu koniecznie zrób kontrolne badania.
➡️ Hemoglobina i/lub MCV oraz ferrytyna są zbyt niskie.
W takim przypadku z dużym prawdopodobieństwem zlecone zostanie leczenie preparatem żelaza. W takiej sytuacji dieta jest tylko pomocą w leczeniu. Sama nie jest w stanie wpłynąć na uzupełnienie dużych już lub trwających od dawna niedoborów żelaza.
-> dodam na podstawie mojej praktyki w zawodzie, że korzystnie jest, kiedy zastosowany zostanie lek, a nie suplement.
➡️ Hemoglobina i/lub MCV są poniżej normy, a ferrytyna przy prawidłowym CRP jest w normie
Jeśli ferrytyna jest w granicach normy bez współistniejących stanów zapalnych lekarz prawdopodobnie zleci badania innych parametrów, które pozwalają postawić trafną diagnozę. W takim przypadku niedokrwistość prawdopodobnie nie dotyczy niedoborów żelaza. Niedokrwistość może mieć wielorakie podstawy/przyczyny. Niedobór żelaza jest tylko jednym z nich.
Jest jeszcze narzędzie publikowane na stronie onkologii dziecięcej, z którego można skorzystać. Zastosowane tam normy nieco różnią się od prezentowanych w literaturze, którą przytaczam powyżej, ale ranga tej publikacji jest również bardzo wysoka: tutaj
Nigdy Rodzicu nie podejmuj decyzji o leczeniu sam. Postawienie prawidłowej diagnozy jest niezwykle trudne w przypadku niemowląt i dzieci. Piśmiennictwo wskazuje na wiele trudności, które w tej dziedzinie mają nawet pediatrzy [5].
4. ODEBRAŁAM WYNIKI - JESTEM PRZERAŻONA
ZANIM PORÓWNASZ RODZICU WYNIKI Z WARTOŚCIAMI REFERENCYJNYMI
sprawdź, czy na wydruku, który otrzymałeś uwzględniono wiek pacjenta! Często zamieszczone normy dotyczą osób dorosłych. Bywa, że nie zauważają tego pediatrzy i rozpoczynają zbędne i szkodliwe leczenie farmakologiczne [5] – tutaj
OGROMNIE WAŻNE JEST POSTAWIENIE PRAWIDŁOWEJ DIAGNOZY
Trafna diagnoza jest skomplikowaną sprawą wymagająca ogromnej wiedzy i praktyki. Niedokrwistość może być spowodowana różnymi czynnikami, nie tylko niedoborem żelaza. Brak poważnego podejścia do problemu skutkuje niepotrzebnym i szkodliwym podawaniem niemowlęciu preparatów żelaza lub zbyt późnym ich włączeniem.
SZUKAJ RZETELNEJ WIEDZY I DOBREGO SPECJALISTY
Nigdy nie szukaj Rodzicu wiedzy w internecie, nie porównuj wyników z wynikami innych dzieci. Nie wahaj się pytać lekarza, prosić o konkretne wyjaśnienia. Jeśli takich nie otrzymujesz, jeśli czujesz brak kompetencji, to zanim podejmiesz decyzję o tak ważnej sprawie dla zdrowia i życia Twojego dziecka, jakim jest włączenie preparatów żelaza, zapytaj o zdanie drugiego specjalistę.
A jeśli bardzo chcesz poczytać, to zajrzyj do medycznych publikacji, np. tutaj. Tego typu artykuły pomogą Ci zauważyć, jak bardzo złożony jest problem, jak ważnym jest kontakt ze specjalistą w dziedzinie z długoletnią praktykę w zawodzie.
5. NIEDOBÓR ŻELAZA. CO TERAZ?
SPOSÓB LECZENIA JEST ŚCIŚLE UZALEŻNIONY OD PRZYCZYNY NIEDOBORU ŻELAZA
Sytuacja 1
Kiedy niedobór żelaza spowodowany jest zbyt małą ilością żelaza dostarczaną w posiłkach (lub zgromadzoną w życiu płodowym), to wystarczy uzupełnić żelazo odpowiednią dietą lub przy dużych niedoborach lekami.
Sytuacja 2
Niski poziom żelaza może być konsekwencją problemu zdrowotnego, w którym żelazo „ucieka” lub też organizm nie potrafi go wchłonąć. W sytuacji takiej koniecznym jest znalezienie PRZYCZYNY takiego stanu.
Sytuacja nie poprawi się póki nie wyleczymy źródła problemu. Organizm niemowlęcia nie będzie reagował nawet na duże dawki żelaza. Jest to podobna sytuacja do nalewania płynu do pękniętego naczynia.
Kilka tego typu przyczyn-schorzeń -> tutaj
6. ŻELAZO, CZY LEKI SĄ BEZPIECZNE
ŻELAZO PODAWANE BEZ PODSTAW, CZYLI W SYTUACJI, W KTÓREJ NIE ZDIAGNOZOWANO ANEMII Z NIEDOBORU ŻELAZA, MOŻE DOPROWADZIĆ NAWET DO ŚMIERCI NIEMOWLĘCIA [7].
KONSEKWENCJE NADMIERNEJ ILOŚCI ŻELAZA W ORGANIZMIE DZIECKA
- gorszego wzrastania,
- mniejszego obwodu głowy,
- przewlekłych biegunek,
- zaburzeń wchłaniania miedzi, cynku i in. minerałów,
- zaburzeń układu nerwowego, pracy nerek, wątroby,
- zwiększenia ryzyka chorób nowotworowych,
- a nawet śmierci [7,8,9].
Czytając wiadomości od Rodziców, komentarze na Fb-grupie mamy wrażenie, że niezwykle często preparaty żelaza rozdawane są jak cukierki. Na wszelki wypadek. Bez wcześniejszych badań, które potwierdziłyby niedobór tego pierwiastka.
TO OGROMNY I NIEBEZPIECZNY BŁĄD!
CZY NAMIAR ŻELAZA Z ŻYWNOŚCI JEST RÓWNIEŻ TOKSYCZNY?
Pozwolę sobie zacytować podstawowy dokument, czyli: Jarosz M., 2019, Normy żywienia dla populacji polskiej – nowelizacja. Instytut Żywienia i Żywności, Warszawa, str.284 [9]:
Nie obserwuje się toksyczności żelaza naturalnie występującego w pożywieniu.
Ostre zatrucia obserwuje się u dzieci na skutek przedawkowania żelaza z preparatów farmaceutycznych.
Jako dietetyk-praktyk dodam, że niemożliwym jest podanie takiej ilości zwykłego pożywienia, która stworzyłaby ryzyko nadmiaru żelaza. Przyczyna jest dość prosta. Łatwo podać niemowlęciu 2-3 ml leku, za to zmusić go, żeby zjadł dwa duże krwiste steki lub niemal kilogram kurczaka w ciągu dnia – taka sytuacja jest niemożliwa.
ULOTKI ZAŁĄCZONE DO LEKÓW - WARTO JE CZYTAĆ
7. DIETA UZUPEŁNIAJĄCA NIEDOBORY - CO TRZEBA WIEDZIEĆ
WARTOŚĆ RÓŻNYCH FORM ŻELAZA
Ogromnie ważnym jest wiedzieć, że żelazo, które czerpiemy z pożywienia może mieć dwie formy: hemową i niehemową. Obie różnią się budową, z którą ściśle wiąże się biodostępność, czyli możliwość wykorzystania, przyswojenia żelaza przez organizm ludzki.
Żelazo hemowe (wysoko - przyswajalne)
– występuje w mięsie i rybach
– wchłania się w ok. 20-30%
– wpływ innych pokarmów tworzących posiłek na biodostępność żelaza: NIE
Na przyswajalność żelaza zawartego w mięsie NIE WPŁYWAJĄ prawie żadne inne substancje zawarte w posiłku (małym wyjątkiem jest wapń). Jednym słowem organizm żelazo pobiera z mięsa bez przeszkód.
Żelazo NIEhemowe (nisko - przyswajalne)
– występuje w warzywach, zbożach, jajach
– wchłania się w ok. 1-10%
– wpływ innych pokarmów tworzących posiłek na biodostępność żelaza: TAK
Na przyswajalność żelaza niehemowego MA WPŁYW wiele innych substancji znajdujących się w tym samym posiłku, przy czym mogą one wpływać na niekorzyść – jeszcze bardziej zmniejszając wchłanianie lub na korzyść – zwiększając wchłanianie. Komponując posiłki zbożowe, warzywne musimy myśleć i planować z czym je połączyć, żeby organizm mógł z nich w miarę dobrze skorzystać.
Przyswajanie żelaza niehemowego wspomagają:
- Mięso
- Mleko kobiece
- Witamina C (nie są określone wystarczające ilości tej witaminy w posiłku),
- Dłuższe gotowanie prowadzące do rozkładu fitynianów (w żywności, która je zawiera, np. brokuł, kapusta),
- Cukry: fruktoza np. z owoców.
Utrudniają:
- Błonnik, fityniany, kwas szczawiowy (np. w szpinaku, razowym chlebie, mąkach, soi, soczewicy i innych suchych strączkowych).
- Mleko krowie i inne niż kobiece
- Inne produkty, których niemowlęta nie spożywają, typu: herbata, kakao, kawa, czerwone wino, dodatki do żywności, typu: fosforany, EDTA…
8. ZASADY TWORZENIA JADŁOSPISU
Poniżej przedstawię Państwu kilka zasad tworzenia diety bogatej w żelazo. Chciałabym jednak zaznaczyć, że w przypadku niskiej ferrytyny dieta uzupełniająca niedobory tego tak ważnego pierwiastka, z całą pewnością powinna być opracowana przez odpowiednio przygotowanego dietetyka. Samodzielnie podejmowane przez rodzica zmiany jadłospisu mogą wspaniale pomóc w profilaktyce. Natomiast przy stwierdzonych niedoborach żelaza (NŻ), każdy szczegół jest istotny, a dieta powinna być opracowana indywidualnie.
Gdyby ktoś z Państwa potrzebował naszej pomocy, pozwolę sobie zamieścić w tym miejscu link do naszej propozycji.
Kilka podstawowych zasad tworzenia jadłospisów wzbogacających menu o dodatkowe ilości żelaza
I. DIETA MUSI BYĆ WŁAŚCIWĄ DLA DANEGO WIEKU NIEMOWLĘCIA
Główną zasadą żywienia w niedoborach musi być budowanie jadłospisu na bazie produktów dozwolonych dla danego wieku pacjenta.
II. ODPOWIEDNIA ILOŚĆ I GATUNEK MIĘSA
W przypadku spadku rezerw żelaza zaleca się codzienną porcję mięsa o około 50-100% większą, niż typowa ilość dla danego wieku. Należy wybierać takie rodzaje mięs, które są szczególnie bogatym źródłem tego pierwiastka, czyli polędwica wołowa, cielęcina, królik, gęś, kaczka. Natomiast unikać częstego podawania mięsa z kurczaka i indyka.
Więcej na temat zawartości żelaza w poszczególnych gatunkach mięs piszemy tutaj.
III. ODPOWIEDNIE KASZE, MĄKI, WARZYWA
Z produktów roślinnych należy wybierać te, które w swoim składzie posiadają znaczną ilość żelaza, ale nie są zbudowane z dużej ilości błonnika oraz innych substancji hamujących wchłanianie żelaza.
Kasze, mąki, płatki -> w tej grupie najlepszym jest amarantus. Na drugim miejscu, choć już z o połowę mniejszym zasobem żelaza klasyfikują się: mąka gryczana, kasza jaglana, płatki owsiane, płatki jęczmienne.
Warzywa bogate w żelazo to przede wszystkim burak i jarmuż. Wiodą one zdecydowany prym. Również fasolka szparagowa, pietruszka zawierają konkretne ilości tego pierwiastka. Wszystkie te warzywa zawierają również witaminę C, więc wspomogą przyswajalność. Zawsze jednak pomocnym będzie dodatek innych źródeł tej witaminy, np. natki pietruszki.
IV. JAJA
Jajka to niezwykle cenny produkt w żywieniu niemowląt. Mimo, że żelazo w nich zawarte nie może równać się swoją biodostępnością z tym zawartym w mięsie, to stanowi bardzo ważny element diety uzupełniającej niedobory żelaza.
V. WAŻNE ZASADY - łączenie produktów
Ogromnie ważnym elementem diety są zboża i warzywa. Pokrycie zapotrzebowania na żelazo nie może zostać zrealizowane wyłącznie poprzez mięso.
- z mięsem,
- mlekiem Mamy oraz
- bogatymi w witaminę C owocami lub warzywami;
- razowym chlebem,
- mąkami bardzo wysokiego przemiału (razowe),
- mlekiem krowim i jego przetworami,
- produktami zawierającymi duże ilości błonnika, fitynianów, kwasu szczawiowego: maliny, szpinak, soja, soczewica i inne suche strączkowe.
VI. FORMA POSIŁKU
W przypadku niedoborów żywieniowych zawsze wskazanym jest karmienie dziecka łyżeczką. W odróżnieniu od metody BLW, podawanie pokarmu przez rodzica daje kontrolę nad ilością i jakością spożytego dania będącego źródłem ważnego, uzupełnianego składnika odżywczego (podobna sytuacja, jak przy podawaniu leku).
VI. PRZYKŁADOWY JADŁOSPIS
Posiłek I:
Kaszka z amarantusa gotowana na wodzie z dodatkiem jabłka.
Karmienie piersią.
Witamina C zawarta w jabłku oraz mleko kobiece wpłynie korzystnie na przyswajalność żelaza z amarantusa. Brak w posiłku warzyw bogatych w błonnik, fityniany, szczawiany działa również na korzyść biodostępności uzupełnianego mikroelementu.
Posiłek II:
Polędwica wołowa (ok. 30 g) z niewielką ilością buraczka –> mała całkowita ilość posiłku daje pewność spożycia całej porcji mięsa.
Zawarte w daniu aminokwasy pochodzące z mięsa poprawią wchłanialność żelaza z buraczka.
Posiłek III:
Kaszka gryczana gotowana na wodzie. Dodatek jarmużu oraz pomidora i natki pietruszki. Posiłek zakończony karmieniem piersią.
Mąka gryczana i warzywa bogate w żelazo, poprzez dodatek pomidora, natki pietruszki i mleka Mamy staną się wartościowym źródłem żelaza w proponowanym posiłku.
TO JEST WAŻNE:Na skład i charakter diety ma oczywiście wpływ wiek niemowlęcia, jego stan zdrowia oraz stopień w jakim do tej pory została rozszerzona dieta. Powyższa propozycja jest jedynie przykładowym menu. Właściwie prowadzona dieta potrafi i zaspokoić bieżące potrzeby, i uzupełnić pierwsze niedobory. Ogromnie nam miło otrzymywać od Państwa tego typu informacje, tutaj.
Literatura, do której warto zajrzeć:
[1] Pleskaczyńska Agata, Dobrzańska Anna, Profilaktyka niedoboru żelaza u dzieci – standard postępowania. Klinika neonatologii, Patologii i intensywnej Terapii Noworodka, Centrum Zdrowia Dziecka, Warszawa, Standardy Medyczne/Pediatria
[2] Wg. aktualnego stanowiska Komitetu Żywienia Europejskiego Towarzystwa Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci (ESPGHAN) oraz Komitetu Żywienia Amerykańskiej Akademii Pediatrii, jak również Centres for Disease Control dotyczącego roli żelaza w żywieniu niemowląt
[3] Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych Uniwersytetu Medycznego w Lublinie oraz Centrum Onkologii Ziemii Lubelskiej w Lublinie, „Niedokrwistość z niedoboru żelaza – postępowanie i profilaktyka, Standardy Medyczne
[4] Gastroenterologia pediatryczna – pytania i odpowiedzi. Gastroenterologia Praktyczna 2014, 2 (23), 81-82.
[5] PEDIATRIA Podstawowe badania pomocnicze w pediatrii. Morfologia krwi obwodowej – Czasopismo dla lekarzy pediatrów | Forum Pediatrii Praktycznej
[6] Hanna Szajewska, Żelazo w żywieniu niemowląt, Nowa Pediatria, Klinika Gastroenterologii i Żywienia Dzieci, Akademii Medycznej w Warszawie
[7] prof. dr hab. med. Teresa Jackowska, Wiceprzewodnicząca Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego Kierownik Kliniki Pediatrii, Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego, Żelazo
[8] Lifschitz C.: Żelazo: co każdy praktykujący lekarz powinien wiedzieć w 2013 r. Stand Med Pediatr 2013; 10: 435-442
Podstawowe bezcenne materiały:
[9] Jarosz M., 2019, Normy żywienia dla populacji polskiej – nowelizacja. Instytut Żywienia i Żywności, Warszawa
[10] Tabele składu i wartości odżywczej żywności, : Hanna Kunachowicz, Beata Przygoda, Irena Nadolna, Krystyna Iwanow, Wydawca: PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2019
[11] Helena Ciborowska, Anna Rudnicka, Dietetyka Żywienie zdrowego i chorego człowieka, Wydawca: PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2014
[12] Radosław Chaber, Ewa Małgorzata Helwich, Ryszard Lauterbach, Agnieszka Mastalerz-Migas, Michał Matysiak, Jarosław Peregud-Pogorzelski, Jan Styczyński, Tomasz Szczepański, Teresa Jackowska, Diagnostyka i leczenie niedoboru żelaza oraz niedokrwistości z niedoboru żelaza u dzieci i młodzieży. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego, Polskiego Towarzystwa Onkologii i Hematologii Dziecięcej, Polskiego Towarzystwa Neonatologicznego, Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej. Przegląd Pediatryczny, ISSN 0137-723X
Adiel.pl jest platformą internetową, która umożliwia Użytkownikom skorzystanie z usług o charakterze medycznym świadczonych przez specjalistów w dziedzinie. Dzięki korzystaniu z adiel.pl Użytkownicy mogą uzyskać porady pozwalające na wprowadzenie i przestrzeganie zasad zbilansowanego i zdrowego odżywiania. Usługi świadczone przez nas nie zastępują konsultacji z lekarzem i właściwych badań diagnostycznych oraz nie mogą być traktowane jako podstawa do stosowania jakichkolwiek produktów leczniczych czy metod terapii i leczenia.